This text is copied from Wikipedia, http://pl.wikipedia.org/wiki/J%C4%99zyk_polski
Authored under GFDL license: http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html

Jzyk polski
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii.
Jump to: navigation, search

Jzyk polski naley wraz z jzykami czeskim, sowackim, pomorskim (ktrego dialekt kaszubski przez cz polskich uczonych jest jeszcze czsto traktowany jako dialekt jzyka polskiego), dolnouyckim, grnouyckim oraz wymarym poabskim do grupy jzykw zachodniosowiaskich, stanowicych cz rodziny jzykw indoeuropejskich. Ocenia si, e jest on jzykiem ojczystym okoo 46 milionw ludzi na wiecie, w tym gwnie w Polsce oraz wrd Polakw za granic (Polonia).
Polski
Obszar 	Polska (38 mln) oraz Niemcy, Ukraina, Biaoru, Litwa, Rosja, Austria, Izrael, Stany Zjednoczone, Kanada, Australia i inne kraje
Liczba mwicych 	46 milionw
Ranking 	25.
Klasyfikacja genetyczna 	Jzyki indoeuropejskie
*Jzyki sowiaskie
**Jzyki zachodniosowiaskie
***Jzyk polski
Alfabet 	aciski
Status oficjalny
Jzyk urzdowy 	Polska, jeden z urzdowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez 	Rada Jzyka Polskiego
Kody jzyka
ISO 639-1 	pl
ISO 639-2 	pol
SIL 	PQL
W Wikipedii
Patrz take: Jzyk - Jzyki wiata
Wikipedia
Polska wersja jzykowa Wikipedii


W Wikisowniku: Sownik jzyka polskiego
Spis treci
[schowaj]

    * 1 Historia
          o 1.1 Zarys fonetyki historycznej
          o 1.2 Wpywy jzykw obcych
    * 2 Dialekty
    * 3 Fonetyka
          o 3.1 Samogoski nosowe
          o 3.2 Budowa sylab, dugo samogosek oraz mikko
          o 3.3 Akcent
    * 4 Gramatyka
          o 4.1 Czci mowy
          o 4.2 Liczby
          o 4.3 Rodzaje
          o 4.4 Przypadki
                + 4.4.1 Mianownik
                + 4.4.2 Dopeniacz
                + 4.4.3 Celownik
                + 4.4.4 Biernik
                + 4.4.5 Narzdnik
                + 4.4.6 Miejscownik
                + 4.4.7 Woacz
          o 4.5 Czasownik
          o 4.6 Czasy
                + 4.6.1 Czas zaprzeszy
                + 4.6.2 Czas przeszy
                + 4.6.3 Czas teraniejszy
                + 4.6.4 Czas przyszy prosty
                + 4.6.5 Czas przyszy zoony
          o 4.7 Przymiotnik
    * 5 Liczebnik
    * 6 Aktualnie zachodzce zmiany
          o 6.1 Zmiany struktury dialektw
          o 6.2 Zmiany gramatyczne
          o 6.3 Zmiany leksykalne
          o 6.4 Zmiany fonetyczne
          o 6.5 Zmiany w postrzeganiu wulgaryzmw
    * 7 Zobacz te
          o 7.1 Linki zewntrzne

[Edytuj]

Historia
[Edytuj]

Zarys fonetyki historycznej

Jzyk polski wywodzi si z jzyka praindoeuropejskiego. Do najwaniejszych wczesnych zmian naley palatalizacja indoeuropejska. Dawne mikkie k, kh, g, gh przeszy w jzykach satem, takich jak prabatosowiaski, w s i z, za w jzykach kentum, takich jak acina i jzyki germaskie, w k i g. W jzyku prasowiaskim wszystkie sylaby zamknite przeszy w otwarte. Pocigno to za sob powstanie samogosek nosowych i zrnicowanie dugoci samogosek. Uksztatowaa si te opozycja spgosek mikkich i twardych. W jzyku polskim zgoskotwrcze r i l przeszy w pary samogoska + r lub odpowiednio l. Nastpi te zanik iloczasu, a wiele spgosek mikkich zostao utwardzonych, np. mikkie r przeszo w  (zapis rz). Wiele spgosek mikkich traci mikko w wygosie (np. kocowe mikkie w w nazwach typu Wrocaw, w przypadkach zalenych nadal jest mikkie - we Wrocawiu).
[Edytuj]

Wpywy jzykw obcych

Wspczesny jzyk polski wywodzi si z dialektw uywanych w Wielkopolsce i Maopolsce, w mniejszym stopniu na Mazowszu oraz z innych regionach. Na jzyk polski wpyway inne jzyki. Najwaniejszymi z nich byy:

    * niemiecki
    * czeski
    * acina
    * woski
    * francuski
    * rosyjski
    * angielski

A take jzyk ukraiski za porednictwem gwary kresowej.

Obecnie obserwowa mona duy wpyw jzyka angielskiego na jzyk polski.
[Edytuj]

Dialekty

W etnicznym jzyku polskim wyrniamy:

    * jzyk literacki (dialekt kulturalny)
    * dialekty ludowe
    * gwary miejskie (np. gwara lwowska, gwara poznaska, gwara warszawska)
    * gwary rodowiskowe (np. grypsera)

Podstawowe dialekty jzyka polskiego to:

    * lski (zobacz te: jzyk lski, gwara lska)
    * wielkopolski
    * maopolski (zobacz te: gwara krakowska, gwara podhalaska, gwara sdecka)
    * mazowiecki (zobacz te: gwara biaostocka)

Poza tymi podstawowymi dialektami istniej take dialekty mieszane, szczeglnie na ziemiach poniemieckich.
[Edytuj]

Fonetyka
[Edytuj]

Samogoski nosowe

W jzyku polskim wystpuj zachowane jeszcze z prasowiaskiego samogoski nosowe, ktre zaniky w wikszoci pozostaych jzykw sowiaskich (cho mona byo resztk ich znale w dialektach macedoskich i bugarskich jeszcze w pocztku minionego wieku). Samogoski te to  oraz . Jednak i w polskim zachodzi proces zaniku samogosek nosowych. Samogoski historycznie nosowe, w wielu kontekstach przechodz w nienosowe, tak np.:
Zjawisko 	Przykad
Pisownia 	Przewaajca wymowa
Zanik nosowoci  w wygosie 	si 	sie
kobiet 	kobiete
widz 	widze

Jednak samogoski nosowe nie tylko zanikaj, ale te tworz si tam, gdzie ich wczeniej nie byo, najczciej w pozycji przed /S/. Por. pisowni nonsens i potoczn wymow nss.
[Edytuj]

Budowa sylab, dugo samogosek oraz mikko

We wspczesnym jzyku polskim jest tylko jedna dugo samogosek. Nie znaczy to, e nie wypowiada si czasem jej duej lub krcej a jedynie e nie ma to wpywu na znaczenie. Historycznie polski by jzykiem o dominujcej budowie sylab CV (zakoczone samogosk, tak jak we woskim i japoskim) i byy 3 dugoci samogosek: krtkie, normalne, dugie. Istniay dwie samogoski krtkie (jery)- mikka i twarda. Samogoski te zaniky, przy czym jednoczenie nastpowao wyduenie samogoski poprzedzajcej, a dwie sylaby typu CV zmieniay si w jedn CVC. Samogoski krtkie przechodziy przy wydueniu w mikkie lub twarde e. Przy zaniku mikkiej samogoski krtkiej, ostatnia spgoska zachowywaa mikko. Tak np: "D (krtka samogoska mikka) N (krtka samogoska mikka)" przechodzio w "D (normalne E) (mikkie N)" (dzie), natomiast "D (krtka samogoska mikka) N (mikkie A)" w "D N (mikkie A)" (dnia). Dugie samogoski przeszy w swoje krtkie odpowiedniki, przy czym nastpowao podniesienie wymowy. Podwyszone a, e i o, przez pewien czas stanowice osobne dwiki, przeszy w a i e i u. To ostatnie nadal jest zaznaczane ortograficznie przez , przez pewien czas zaznaczano te odrbnymi znakami podwyszone a i e. Samogosek wysokich i oraz u oczywicie nie mona byo podwyszy.
[Edytuj]

Akcent

Akcent w jzyku polskim ma charakter mieszany toniczno-dynamiczny. Nastpujce trzy elementy tworz akcent w wyrazie:

    * pocztek wyrazu cechuje wysoki poziom intesywnoci,
    * podwyszenie tonu sylaby akcentowanej,
    * wzduenie samogoski akcentowanej i osabienie artylkulacji na kocu wyrazu.

W wyrazach dwusylabowych (z akcentem na pierwszej sylabie) akcent ma charakter przede wszystkim dynamiczny, na og wystpuje te pewne wzduenie samogoski (szczeglnie jeli wyraz wymawiany jest w izolacji). Rnice w wysokoci tonu s mniej regularne. Akcentowana sylaba przedostatnia w wyrazach ponad dwusylabowych ma wyszy ton ni przynajmniej jedna z sylab j otaczajcych, rwnie samogoska akcentowana moe ulec wzdueniu. W wyrazach czterosylabowych i duszych pojawia si, oprcz akcentu na sylabie przedostatniej, akcent poboczny na sylabie pierwszej. Akcent poboczny objawia si wyszym poziomem intensywnoci ni kolejne sylaby.

Akcent w jzyku polskim jest prawie zawsze paroksytoniczny, tzn. pada na przedostatni sylab wyrazu. Istnieje jednak spora grupa rzeczownikw akcentownych proparoksytonicznie, tj. na sylabie trzeciej od koca, m.in.

    * rzeczowniki pochodzenia greckiego zakoczone na -ika, -yka, np. GRAfika, FIzyka, (a take zakoczone na -ik, -yk w przypadkach zalenych, ktre maj o jedn sylab wicej ni mianownik np. FIzyk, ale z FIzykiem).
    * spora grupa tradycyjnie akcentowanych na trzeciej sylabie od koca np. REgua, RYzyko, oKOlica, CZTErysta, NAuka, rzeczposPOlita.

W zwizku z siln tendencj do wyrwnywnia akcentu w wyej wymienionych typach wyrazw, sowniki normatywne dopuszczaj ich akcentowanie na sylabie przedostatniej w wymownie mniej starannej i sytuacjach bardziej swobodnych.

Drug grup wyjtkw od zasady tworz niektre formy czasownikw, i tak:

    * formy czasu przeszego akcentowane s tak, jakby kocwki osobowe -my,, -cie nie naleay do wyrazu, np. czyTAlimy
    * formy trybu przypuszczajcego, akcentowane s tak, jakby kocwki -bym, -bys, by, bymy, bycie nie naleay do wyrazu, np. CZYtabym, czyTAlibymy,

Mimo rozpowszechnienia akcentu paroksotonicznego (spowodowanego przede wszystkim pisowni) sowniki zalecaj opisany sposb akcentowania.
[Edytuj]

Gramatyka
[Edytuj]

Czci mowy

Podstawowe czci mowy w jzyku polskim to:

    * rzeczownik - odmieniany przez liczby i przypadki, posiada stay rodzaj
    * przymiotnik - odmieniany przez liczby i przypadki i rodzaje
    * czasownik
    * przyswek
    * liczebnik
    * zaimki rnego rodzaju
    * przyimki oraz inne niewielkie grupy

[Edytuj]

Liczby

W jzyku polskim s 2 liczby - pojedyncza i mnoga, cho ostay si te nieliczne formy liczby podwjnej, szczeglnie w okreleniach czci ciaa wystpujcych parami. Mona na przykad porwna odmian sw rka (cechy liczby podwjnej) i mka (odmiana normalna):
Przypadek 	Liczba pojedyncza 	Liczba mnoga (z cechami form liczby podwjnej) 	Liczba pojedyncza 	Liczba mnoga
Mianownik 	rka 	rce 	mka 	mki
Dopeniacz 	rki 	rk 	mki 	mk lub mk
Celownik 	rce 	rkom 	mce 	mkom
Biernik 	rk 	rce 	mk 	mki
Narzdnik 	rk 	rkoma lub rkami 	mk 	mkami
Miejscownik 	rce 	rkach 	mce 	mkach

W liczbie mnogiej wyrazu rka w rzeczywistoci zachoway si cechy form liczby podwjnej - mikkie e zamiast twardego i w mianowniku i bierniku oraz -oma zamiast -ami w narzdniku. Ta druga cecha jednak zanika i coraz czciej syszy si form rkami. Innym reliktem liczby podwjnej s formy typu chodta, chodwa, rbta, robita itp. Sowo rbta pierwotnie znaczyo "(wy dwaj) rbcie".
[Edytuj]

Rodzaje

Na podstawie kryterium zgodnoci z przymiotnikiem mona wyrni 5 rodzajw:
Rodzaj 	Przykad - biernik liczby pojedynczej 	Przykad - mianownik liczby mnogiej
Wyraz okrelajcy 	Wyraz okrelany 	Wyraz okrelajcy 	Wyraz okrelany
Rodzaj mski osobowy 	nowego 	pracownika 	nowi 	pracownicy
Rodzaj mski nieosobowy ywotny 	nowego 	psa 	nowe 	psy
Rodzaj mski nieosobowy nieywotny 	nowy 	st 	nowe 	stoy
Rodzaj eski 	now 	szaf 	nowe 	szafy
Rodzaj nijaki 	nowe 	krzeso 	nowe 	krzesa

Zwykle jednak wyrnia si tylko jeden rodzaj mski nieosobowy, a wic razem 4 rodzaje.
[Edytuj]

Przypadki

Jest 7 przypadkw (w nawiasach podano pytania przypadkw):

    * mianownik (kto? co?) jest
    * dopeniacz (kogo? czego?) nie ma
    * celownik (komu? czemu?) przygldam si
    * biernik (kogo? co?) widz, sysz
    * narzdnik (z kim? z czym?) id, ciesz si
    * miejscownik (o kim? o czym?) mwi, myl
    * woacz (o!) ty mj

Przykadowa odmiana przez przypadki:
M. 	nos 	ojczyzna 	jajko
D. 	nosa 	ojczyzny 	jajka
C. 	nosowi 	ojczynie 	jajku
B. 	nos 	ojczyzn 	jajko
N. 	nosem 	ojczyzn 	jajkiem
Msc. 	nosie 	ojczynie 	jajku
W. 	nosie! 	ojczyzno! 	jajko!

Przymiotniki wykazuj szcztkowo, oprcz odmiany przymiotnikowej, rwnie odmian rzeczownikow. Formy te to np. nom. zdrw oraz dpn. i celownik w wyraeniach typu z grecka i po grecku. W liczbie mnogiej woacz jest zawsze rwny mianownikowi.
[Edytuj]

Mianownik

Gwnym zadaniem mianownika jest oznaczanie podmiotu. Mianownik jest w jzyku polskim uywany niezbyt czsto (identycznie, jak i w innych jzykach indoeuropejskich o rozbudowanej fleksji). Konstrukcje w ktrych w jzykach o podobnym systemie przypadkw wystpuje mianownik a w polskim inny przypadek to m.in.:

    * w zdaniach postaci "X jest Y", np. "on jest lekarzem", Y wystpuje w narzdniku
    * w negatywnych zdaniach egzystencjalnych podmiot wystpuje w dopeniaczu, np. "doktora nie ma"

Ponadto podmiot jest czsto opuszczany a jego rol przejmuje kocwka osobowa czasownika. Z drugiej strony mianownik wystpuje czsto w funkcji woacza.
[Edytuj]

Dopeniacz

Dopeniacz prawie nigdy nie jest rwny mianownikowi. Jego podstawowa funkcja jest posesywna (odpowiada na pytania kogo? i czego?). W negatywnych zdaniach egzystencjalnych peni funkcj podmiotu ("nie ma go"), w innych zdaniach negatywnych funkcj dopenienia bliszego ("jem saat", "nie jem saaty"). Dopeniacz moe te peni funkcj dopenienia bliszego w przypadku rzeczownikw niepoliczalnych (np. "kupiem cebuli"). Mona sobie wyobrazi, e przed takim dopenieniem wystpuje "ukryty" rzeczownik okrelajcy ilo ("kupiem kilogram cebuli" czy te "kupiem troch cebuli").
[Edytuj]

Celownik

Celownik oznacza zwykle dopenienie dalsze.
[Edytuj]

Biernik

Biernik oznacza zwykle dopenienie blisze. W poczeniach z przyimkiem oznacza zwykle kierunek zmiany. Biernik moe przyjmowa trzy postacie:

    * rwny dopeniaczowi (rodzaj mskoosobowy, w liczbie pojedynczej rwnie mskoywotny)
    * osobna forma (liczba pojedyncza rodzaju eskiego)
    * rwny mianownikowi (pozostae przypadki)

Poniewa bardzo czsto jest rwny dopeniaczowi lub mianownikowi, niewiele jest form w ktrych mona zastpi biernik jednym z tych dwch przypadkw zmieniajc znaczenie. Do nielicznych form w ktrych wystpuje konflikt jest zdanie z podmiotem i dopenieniem bliszym. Jeli nie mona stwierdzi co jest podmiotem a co dopenieniem bliszym, to podmiot zawsze wystpuje jako pierwszy. Np. w zdaniu "psy goni koty", cho samodzielnie wyrazy "psy" oraz "koty" mog by zarwno mianownikiem jak i biernikiem, jedynie "psy" mog by podmiotem a jedynie "koty" dopenieniem.
[Edytuj]

Narzdnik

Narzdnik wystpuje w wielu poczeniach z przyimkami (np. "czapka z pomponikiem" - tzw. sociativus), ale te samodzielnie jako okrelenie sposobu, narzdzia, czasu itd. (np. "je widelcem"), jako dopenienie blisze (np. "zarzdza domem", "pracowa nocami") oraz w funkcji orzecznika (np. "jest marynarzem").
[Edytuj]

Miejscownik

Miejscownik nigdy nie wystpuje sam, jedynie w poczeniach z przyimkami. Czsto zastpienie miejscownika biernikiem powoduje zmian znaczenia ze stanu w kierunek zmian, np. "na poczcie" (z miejscownikiem) oznacza pooenie danego obiektu, za na "na poczt" (z biernikiem) oznacza kierunek zmiany pooenia.
[Edytuj]

Woacz

Woacz suy do bezporednich zwrotw do adresata, nie jest bezporednio czci zdania. Woacz jest przypadkiem zanikajcym. W wikszoci sytuacji jego funkcje peni mianownik. Dzieje si tak w przypadku:

    * przymiotnikw oraz rzeczownikw o odmianie przymiotnikowej
    * nazw wasnych - formy "chod tu ukaszu" wystpuj o wiele rzadziej ni "chod tu ukasz", a uycie woacza dodaje wypowiedzi cech emocjonalnych
    * liczby mnogiej
    * rzeczownikw rodzaju nijakiego

Ostatnie dwie cechy charakteryzuj take inne jzyki indoeuropejskie, ktre we fleksji maj woacz (przede wszystkim grek i acin), i s zapewne odziedziczone z prajzyka.

Potocznie formy woacza mog zastpowa mianownik (np. "Jasiu przyszed"). To te jest chyba zjawisko prajzykowe, ktre w innych jzykach zaniko. Jedynym przykadem aciskim jest mianownik Iuppiter majcy form woacza (zwykle bywa odwrotnie, to woacz ma form mianownika).
[Edytuj]

Czasownik

Kady czasownik posiada aspekt - dokonany lub niedokonany. System czasw jest rny u czasownikw dokonanych i niedokonanych. Od czasownika bazowego tworzy si inne czasowniki przez dodawanie przedrostkw. Tak tworzy si te formy dokonane z niedokonanych. Do czsto wystpuje te sytuacja, e w zoeniach czasownik niedokonany staje si dokonanym, a forma niedokonana jest zupenie inna:

    * X - czasownik bazowy o znaczeniu 1 w aspekcie niedokonanym
    * przedrostek 1 + X - czasownik o znaczeniu 1 w aspekcie dokonanym
    * przedrostek 2 + X - czasownik pochodny o znaczeniu 2 w aspekcie dokonanym!
    * przedrostek 2 + Y - czasownik pochodny o znaczeniu 2 w aspekcie niedokonanym
    * Y - forma nieistniejca!

Np.:

    * robi - czasownik bazowy w aspekcie niedokonanym
    * zrobi - ten sam czasownik w aspekcie dokonanym
    * zarobi - czasownik pochodny w aspekcie dokonanym
    * zarabia - czasownik pochodny w aspekcie niedokonanym
    * rabia - forma nieistniejca!

[Edytuj]

Czasy

Istniej nastpujce czasy (rne formy maj to samo znaczenie):

    * czasy niedokonane
          o przyszy zoony
                + forma imiesowowa - "bdziemy robili"
                + forma bezokolicznikowa - "bdziemy robi"
          o teraniejszy - "robimy"
          o przeszy (niedokonany)
                + forma cignita - "robilimy"
                + forma z kocwk osobow doczepion do innego wyrazu - "emy robili", "mymy robili", "gdybymy robili" itd.
                + forma z pominit kocwk osobow - "my robili"
          o zaprzeszy (niedokonany) - "robiem by", "byem robi" itd.
    * czasy dokonane
          o przyszy prosty - "zrobimy"
          o przeszy (dokonany)
                + forma cignita - "zrobilimy"
                + forma z kocwk osobow doczepion do innego wyrazu - "emy zrobili", "mymy zrobili", "gdybymy zrobili" itd.
                + forma z pominit kocwk osobow - "my zrobili"
          o zaprzeszy (dokonany) - "zrobiem by", "byem zrobi", "bybym zrobi" itd.

Czasowniki w aspekcie dokonanym nie maj form zoonych czasu przyszego. Dlatego wystepuj tylko w trzech czasach. W ten sposb w jzyku polskim moemy wyrni siedem czasw, cho naley zauway, e:

   1. Formy czasu teraniejszego s tworzone tak samo, jak formy czasu przyszego prostego.
   2. Formy czasu przeszego niedokonanego s tworzone tak samo, jak formy czasu przeszego dokonanego.
   3. Formy czasu zaprzeszego niedokonanego s tworzone tak samo, jak formy czasu zaprzeszego dokonanego.

[Edytuj]

Czas zaprzeszy

Oznacza zdarzenie ktre zaszo przed innym zdarzeniem. Jest najrzadziej uywanym czasem i jest na drodze do zupenego zaniku, jednak nadal mona go niekiedy napotka, szczeglnie w trybie przypuszczajcym (np. "byby zrobi X, to nie staoby si Y"). Wikszo uytkownikw nie wyczuwa jednak rnicy znaczenia midzy wyraeniami w czasie zaprzeszym a wyraeniami w czasie przeszym.
[Edytuj]

Czas przeszy

Czas przeszy oznacza zdarzenie ktre ju zaszo (dokonany) lub zachodzio (niedokonany). Nie jest to wprawdzie zbyt uyteczna definicja (polega na uyciu czasownika "zaj" w odpowiednim czasie), jednak powinna by dla wikszoci uytkownikw jzyka polskiego zrozumiaa. Forma z pominit kocwk osobow wystpuje tylko w przypadku zaznaczenia osoby przez odpowiedni zaimek: "my zrobili", nigdy samo "zrobili". Forma ta jest generalnie gwarowa i w powszechnym uyciu zanika. Kocwka osobowa jest ruchoma - pierwotnie czas przeszy skada si z imiesowu przeszego i czasownika pomocniczego. Moe wystpowa w poczeniu z czasownikiem w formie przeszej, ze sowem pomocniczym e, lub z innymi sowami. Moliwe s wic formy typu (kocwka osobowa zaznaczona na czerwono):

    * gdzie bylicie
    * gdzie ecie byli (w zasadzie gdzie-ecie)
    * gdziecie byli
    * mymy tego nie zrobili
    * rybymy apali

We wspczesnym jzyku dominuje posta z kocwk doklejon do imiesowu czasu przeszego. Inne formy maj charakter potoczny lub s stosowane do podkrelenia.
[Edytuj]

Czas teraniejszy

Pod wzgldem formy jest identyczny jak czas przyszy prosty. Formy czasu teraniejszego oznaczaj czynnoci lub stany:

    * aktualne (np. Teraz jem niadanie);
    * omnitemporalne (np. Kwadrat ma cztery boki);
    * habitualne (np. We wtorki chodz na siowni).

Marginalne jest uycie form czasu teraniejszego dla oznaczenia czynnoci lub stanw:

    * przyszych (np. Jutro pracuj do smej);
    * przeszych (np. To byo tak: id sobie ulic, a tu nagle jak nie wyskoczy pies bez kagaca).

[Edytuj]

Czas przyszy prosty

Pod wzgldem formy jest identyczny jak czas teraniejszy. Formy czasu przyszego prostego oznaczaj czynnoci lub stany przysze (np. Za miesic skocz szko). Marginalne jest uycie form czasu przyszego prostego dla oznaczenia czynnoci lub stanw:

    * habitualnych (np. Zawsze, kiedy przyjdzie, wypija kieliszek wdki);
    * omnitemporalnych (np. Nie rozpali si ognia, jeli si nie ma adnych narzdzi);
    * przeszych (np. To byo tak: id sobie ulic, a tu nagle jak nie wyskoczy pies bez kagaca).

[Edytuj]

Czas przyszy zoony

Formy czasu przyszego zoonego oznaczaj czynnoci lub stany przysze. Nowsza forma imiesowowa (bdzie robi) wystpuje czciej ni dawniejsza forma bezokolicznikowa (bdzie robi), szczeglnie w rodzaju mskim. W innych rodzajach forma bezokolicznikowa jest krtsza i wygodniejsza ni imiesowowa (bdzie robia).
[Edytuj]

Przymiotnik

Prawie wszystkie przymiotniki odmieniaj si wedug jednego wzoru. Jednak rnie modyfikuje si ostatni spgosk grup spgosek, co zaznaczone zostao rnymi kolorami. Woacz jest zawsze rwny mianownikowi.
Przypadek 	Liczba pojedyncza 	Liczba mnoga
Rodzaj eski 	Rodzaj mskoosobowy i mskoywotny 	Rodzaj mskorzeczowy 	Rodzaj nijaki 	Rodzaj mskoosobowy 	Pozostae rodzaje
Mianownik 	-a/-ia 	-y/-i 	-e/-ie 	-i/-y 	-e/-ie
Dopeniacz 	-ej/-iej 	-ego/-iego 	-ych/-ich
Celownik 	-ej/-iej 	-emu/-iemu 	-ym/-im
Biernik 	-/-i 	-ego/-iego 	-y/-i 	-e/-ie 	-ych/-ich 	-e/-ie
Narzdnik 	-/-i 	-ym/-im 	-ymi/-imi
Miejscownik 	-ej/-iej 	-ym/-im 	-ych/-ich

W przypadku pl:

    * Biaego - forma podstawowa przymiotnika (mianownik rodzaju eskiego)
    * Zielonych - drug form (z "i") w przypadku przymiotnikw koczcych si na "ka", "ga" lub "ia" w mianowniku rodzaju eskiego, form bez "i" w pozostaych
    * Bkitnych - drug form (z "i") w przypadku przymiotnikw koczcych si na "ia" w mianowniku rodzaju eskiego, form bez "i" w pozostaych
    * Czerwonego - naley dokona zmikczenia poprzedzajcej grupy spgosek i doda "i" lub "y" zalenie od wyniku

Przeksztacenia zmikczajce to m.in. (w porwnaniu z mianownikiem rodzaju mskiego liczby pojedynczej):
Zamiana "y" na "i"
by 	bi
my 	mi
ny 	ni
wy 	wi
Wymiana spgoski, "y" pozostaje "y"
ry 	rzy
Wymiana spgoski, "y" przechodzi w "i"
y 	li
szy 	si
chy 	si
y (czasem) 	zi
ty 	ci
sty 	ci
Wymiana spgoski, "i" przechodzi w "y"
ki 	cy
gi 	dzy
Bez zmian, z "i"
pi 	pi
si 	si
wi 	wi
Bez zmian, z "y"
rzy 	rzy
y (czasem) 	y
[Edytuj]

Liczebnik

W jzyku polskim wystpuj liczebniki typu:

    * jeden - odmienny jak przymiotnik
    * dwa, trzy - odmienne na swj sposb
    * pierwszy, drugi, trzeci - odmieniane jak przymiotniki
    * pojedynczy, podwjny, potrjny - odmieniane jak przymiotniki

Wystpuj te liczebniki uamkowe:

    * ptora - 3/2 (nie ma go w wikszoci innych jzykw europejskich)
    * p 1/2
    * wier - 1/4

Do ciekawym zjawiskiem jest skracanie liczebnikw w przypadku wylicze czsto uywane przez dzieci. Wyglda to mniej wicej tak: dziesi, jedna (jedena), dwana, trzyna, czterna, pietna, szesna, siedemna, osiemna, dziewietna, dwa, dwa jeden, dwa dwa itd.
[Edytuj]

Aktualnie zachodzce zmiany

Kady jzyk podlega cigym zmianom, z ktrych niektre w kocu si przyjmuj gboko w jzyku, inne za maj ograniczony wpyw na jzyk lub te odchodz zupenie w zapomnienie. Rwnie we wspczesnej polszczynie zachodzi wiele zmian, zarwno gramatycznych jak i leksykalnych. Nie mona z gry powiedzie e jedne zmiany s dobre a inne ze - o tym ktre zwyci꿹 zdecyduj dzisiejsi i przyszli uytkownicy jzyka polskiego.
[Edytuj]

Zmiany struktury dialektw

W zwizku z przesiedleniami ludnoci po drugiej wojnie wiatowej, urbanizacj, wpywami kultury masowej (telewizja, prasa) oraz powszechnej edukacji prowadzonej w dialekcie oglnym, jzyk polski coraz bardziej si ujednolica. Cechy gwar s o wiele sabiej widoczne u modszych uytkownikw jzyka. Nie dotyczy to wszystkich gwar - np. gwarom gralskim i lskim jak na razie wyginicie nie grozi, jednak wikszo uytkownikw polszczyzny mwi dzi wsplnym dialektem.
[Edytuj]

Zmiany gramatyczne

Prawdopodobnie najbardziej rzucajc si w oczy zmian jest wypieranie rodzaju mskorzeczowego przez mskoywotny. Wiele sw ktre dotychczas byy jednoznacznie nieywotne, w jzyku potocznym, zwaszcza w jzyku modziey, jest traktowane jako ywotne. Objawia si to tym, e biernik jest rwny dopeniaczowi nie za jak dotychczas mianownikowi. Bardzo czste s formy "mie pomysa" czy "obejrze filma" (formy jak na razie wycznie potoczne). Wikszo nowych sw odnoszcych si do zjawisk niematerialnych przyjmuje rodzaj mskoywotny rwnie w jzyku oficjalnym. I tak formy "dosta e-maila/SMSa" s znacznie bardziej popularne od form "dosta e-mail/SMS".
[Edytuj]

Zmiany leksykalne

Nastpuje zapoyczanie duej iloci wyrazw angielskich, a jednoczenie zanika wiele dawnych zapoycze, gwnie francuskich i rosyjskich. Ciekawym zjawiskiem jest zmiana wymowy niektrych francuskich zapoycze z francuskiej na angielsk, np. image wymawia si wspczenie raczej imid ni ima.
[Edytuj]

Zmiany fonetyczne

W zwizku z zapoyczeniami sw z jzyka angielskiego o odmiennej fonetyce rozpowszechniaj si rzadko dotychczas spotykane poczenia gosek np. po goskach zbowych t, d, s, z, r pojawia si i (didej, tir, ring).
[Edytuj]

Zmiany w postrzeganiu wulgaryzmw

W ostatnich latach wiele sw przeszo z jzyka wulgarnego do zwykego jzyka potocznego. Przykadem moe by np. przymiotnik "zajebisty". Wiele innych wyrazw, ktre pozostay wulgaryzmami ograniczyo swoj si, np. wyraz "kurwa" jest czsto uywany w sytuacjach w ktrych jeszcze nie tak dawno temu byby uwaany za nie do pomylenia. Z drugiej strony, w ramach politycznej poprawnoci, pewne sowa uwaa si za bardziej obraliwe ni kiedy. Np. sowa "peda" wspczenie uywa nie wypada (oprcz w znaczeniu czci roweru), zastpi je angielski "gej" lub "homoseksualista".
[Edytuj]

Zobacz te
Wikirda
Zobacz w Wikirdach tablic czstoci wystpowania liter w jzyku polskim
Wikicytaty
Zobacz w Wikicytatach kolekcj cytatw zwizanych z jzykiem polskim

    * Zasady pisowni polskiej
    * Rada Jzyka Polskiego
    * Jzyk polskawy
    * Powstanie i rozwj jzyka polskiego

[Edytuj]

Linki zewntrzne

    * oglnopolskie forum jzykoznawcw - obszerna sekcja powicona jzykowi polskiemu (english, deutch, franais)
    * Jzyk polski w liceum
    * Kurs jzyka polskiego (po angielsku)
    * Gramatyka jzyka polskiego
